راهنمای کامل شناخت منظومه شمسی
منظومه شمسی خانه کیهانی زمین و همچنین مجموعه بزرگی از اجرام آسمانی است که هرکدام داستان خودشان را دارند. شناخت این منظومه به ما کمک می کند که جایگاه زمین، سیارات، قمرها و دیگر اجرام نزدیک خود را بشناسیم.
منظومه شمسی چیست؟
منظومه شمسی مجموعه ای از اجرام فضایی است که همگی زیر تاثیر گرانش خورشید هستند و به دور آن می چرخند.
این مجموعه شامل هشت سیاره، سیارات کوتوله، صدها قمر طبیعی و میلیون ها سیارک، دنباله دار و همچنین گازها و غبارهایی که فضای میان آن ها را پر کردنه اند در منظومه شمسی وجود دارند.
منظومه شمسی از چه بخش هایی تشکیل شده؟
☀️خورشید
خورشید ستاره ای از هیدروژن و هلیوم با قطر تقریبی 1.39 میلیون کیلومتر است و بیش از 99.8 درصد جرم منظومه شمسی را در خود جای داده است.
جرم بسیار زیاد خورشید موجب ایجاد گرانش قدرتمندی شده است. این گرانش عامل اصلی حفظ سیارات و بسیاری از اجرام در مدارهایشان است. و عدم حضور این ستاره، ساختار فعلی منظومه شمسی وجود نخواهد داشت.
همچنین نور و گرمای خورشید نقش اساسی در در شرایط محیطی سیارات دارد و منبع اصلی حیات روی سیاره زمین است.
💡آیا می دانستید؟
نور خورشید حدود هشت دقیقه و بیست ثانیه زمان می برد تا به زمین برسد. درواقع ما خورشید را کمی مربوط به گذشته میبینیم.
🪐سیارات
سیارات منظومه شمسی از نظر جنس و اندازه به دو بخش تقسیم بندی می شوند:
سیارات درونی (سنگی)
عطارد، زهره، زمین و مریخ یا همان چهار سیاره نزدیک به خورشید، چهار سیاره سنگی نام دارند. این سیارات اندازه نسبتا کوچک با چگالی بالا و سطح جامد دارند.
سیارات بیرونی (گازی و یخی)
مشتری، زحل، اورانوس و نپتون سیارات غول پیکر نامیده می شوند. مشتری و زحل غول ها گازی هستند که عمدتا از هلیوم و هیدروژن تشکیل شده اند. برخلاف زمین، این دو سیاره سطح جامد مشخصی برای ایستادن ندارند. اورانوس و نپتون غول های یخی نامیده می شوند. چرا که علاوه بر هیدروژن و هلیوم، مواد یخی مانند آب، متان و آمونیاک در ترکیب داخلی آنها فراوان است.
☄️اجرام کوچک منظومه شمسی
- قمرهای طبیعی: اجرامی که به دور سیارات می چرخند.
- سیارک ها: سنگ های فضایی از سنگ، فلز و یا ترکیبی از این دو که عمدتا در کمربند سیارکی میان مریخ و مشتری هستند.
- دنباله دار ها: اجرامی از یخ و غبار که با نزدیک شدن به خورشید می توانند دنباله ایجاد کنند.
- سیارات کوتوله: اجرامی تقریبا کروی مانند پلوتو که بزرگ هستند اما به اندازه سیارات واقعی نیستند.
- کمربند سیارکی: منطقه ای میان مریخ و مشتری که تعداد زیادی سیارک در آن قرار دارد.
- کمربند کویپر: ناحیه ای فرا تر از مدار نپتون که اجرام یخی فراوانی در آن یافت می شود.
- اجرام دوردست: اجرامی در بخش های بسیار دور منظومه شمسی هستند که بعضی از آنها مدارهایی بسیار کشیده دارند.
هشت سیاره منظومه شمسی
عطارد نزدیک ترین سیاره به خورشید و کوچک ترین سیاره منظومه شمسی است. قطر آن حدود 4,880 کیلومتر است. عطارد هیچ جو ضخیمی ندارد و دمای شب و روز آن بین منفی 180 تا 430 درجه سانتی گراد در نوسان است.
زهره با قطر 12,100 کیلومتر تقریبا هم اندازه زمین است. جو بسیار ضخیم این سیاره عمدتا از دی اکسید کربن تشکیل شده. این سیاره با دمای سطحی حدود 465 درجه سانتی گراد به گرم ترین سیاره منظومه شمسی تبدیل شده است. همچنین این سیاره برخلاف اکثر سیارات، از شرق به غرب می چرخد.
زمین با قطر حدود 12,742 تنها سیاره ای است که حیات در آن شناخته شده. آب مایع، جو مناسب و فاصله کافی از خورشید، زمین را منحصر به فرد کرده است. زمین یک قمر طبیعی دارد که همان ماه است.
مریخ قطری حدود 6,780 کیلومتر دارد و به دلیل وجود اکسید آهن در سطحش، به رنگ سرخ دیده میشود. همچنین شواهد زمین شناختی هم نشان می دهند که در گذشته آب مایع در مریخ جریان داشته است. این سیاره سرخ، دو قمر کوچک دارد.
مشتری با قطر حدود 140 هزار کیلومتر بزرگ ترین سیاره منظومه شمسی است. جرم این سیاره از سیارات دیگر بیشتر است. این غول گازی، جوی عمدتا از هیدروژن و هلیوم دارد. لکه سرخ بزرگ آن، یک طوفان عظیم است که قرن هاست که ادامه دارد. مشتری بیش از 90 قمر شناخته شده دارد.
زحل قطری حدود 116 هزار کیلومتر دارد و دومین سیاره بزرگ منظومه شمسی است. ویژگی خاص این سیاره، سامانه حلقه ای گسترده اش است که عمدتا از ذرات یخ، مواد سنگی وغبار تشکیل شده است. چگالی این سیاره به قدری پایین است که اگر اقیانوسی به اندازه کافی بزرگ وجود داشت، روی آب شناور می ماند.
اورانوس یک غول یخی با قطر حدود 50,700 کیلومتر است. محور چرخش این سیاره به اندازه ای کج است که در واقع به پهلو می چرخد. دمای سطحی منفی 224 درجه سانتی گراد، این سیاره را سردترین منظومه شمسی می کند.
نپتون با قطر حدود 49,200 کیلومتر، دورترین سیاره منظومه شمسی است. به طوری که با چشم غیر مسلح قابل دیدن نیست. این غول یخی به باد های بسیار سریع و آب و هوای پرتلاطم خود شهرت دارد. سرعت باد در این سیاره به 2100 کیلومتر بر ساعت میرسد. هر دور کامل نپتون به دور خورشید تقریبا 165 سال زمینی طول میکشد.
دیگر اجرام منظومه شمسی
دیگر اجرام منظومه شمسی شامل سیارک ها، دنباله دارها، قمرها و اجرام کوچک تر میان سیاره ی هستند.
قمرهای طبیعی
قمر طبیعی جرمی است که به دور یک سیاره، سیاره کوتوله یا جرم کوچک دیگری میچرخد. در کل منظومه شمسی صدها قمر وجود دارد که هرکدام اندازه و ویژگی های متنوعی دارد.
یکی از شناخته شده ترین نمونه ها، ماه یعنی قمر زمین است.
گانیمد قمر مشتری، بزرگ ترین قمر منظومه شمسی است که حتی از سیاره عطارد هم بزرگ تر است.
تیتان، بزرگ ترین قمر زحل، دارای جو ضخیم است و در سطح آن دریاچه ها و دریاهایی از هیدروکربن های مایع از جمله متان و اتان دیده می شود.
سیارک ها و کمربند سیارکی
سیارک ها سنگ های فضایی کوچکی هستند بیشتر از سنگ، فلز یا ترکیبی از این دو مواد تشکیل شده اند.
تعداد زیادی از این سنگ های فضایی، در کمربند سیارکی میان مریخ و مشتری قرار دارند. برخلاف تصاویر رایج علمی تخیلی، فاصله میان اجرام این کمربند معمولا بسیار زیاد است.
دنباله دار ها
دنباله دار ها اجرامی حاوی یخ، غبار و مواد سنگی هستند. هسته یک دنباله دار در فاصله زیاد از خورشید، سرد و تقریبا غیر فعال است.
زمانی که دنباله دار به خورشید نزدیک می شود، گرم شدن آن باعث آزاد شدن غبار و گاز می شود. در نتیجه پوششی در اطراف هسته و یک یا چند دنباله تشکیل می شود. این دنباله ها تحت تاثیر تابش و باد خورشیدی، معمولا در جهتی به دور از خورشید قرار می گیرند.
پلوتو و سیارات کوتوله
بر اساس تعریف اتحادیه بین المللی ستاره شناسی در سال 2006، سیاره کوتوله جرمی است که دور از خورشید می چرخد، کروی است اما مسیر مداری اش را از دیگر اجرام پاک نکرده.
تا آن سال، پلوتو سیاره نهم منظومه شمسی به حساب می آمد، اما بعد از این طبقه بندی جدید به گروه سیارات کوتوله انتقال یافت. این تصمیم از نظر علمی دقیق تر، اما جنجالی بود.
از دیگر سیارات کوتوله رسمی می توان به سرس، اریس، هائومیا، ماکی ماکی اشاره کرد.
کمربند سیارکی
ناحیه ای بین مریخ و مشتری است که تعداد زیادی اجرام سنگی و سیارک در آن به دور خورشید می چرخند. این اجرام بازماندگانی از مراحل اول شکل گیری منظومه شمسی هستند.
کمربند کویپر و اجرام دوردست
کمربند کویپر ناحیه دیسک شکل وسیعی فرا تر از مدار نپتون است که تعداد زیادی جرم کوچک و عمدتا یخی در خود جای داده است. پلوتو نیز یکی از اجرام شناخته شده این کمربند است.
در فاصله ای بسیار زیاد، اجرامی با مدار های بسیار بزرگ و کشیده نیز وجود دارند. وجود ابر اورت هم توسط دانشمندان مطرح شده است؛ ناحیه بسیار دور و حدودا کروی شکل که احتمالا مخزن تعداد فراوانی از اجرام یخی و همچنین منشا بسیاری از دنباله دارهای بلند دوره می باشد. وجود این ابر با شواهد غیر مستقیم پشتیبانی می شود، در حالی که تا کنون مستقیما مشاهده نشده است.
مقایسه هشت سیاره منظومه شمسی
| ویژگی شاخص | تعداد قمرهای شناخته شده | فاصله تقریبی از خورشید | نوع سیاره | نام سیاره |
|---|---|---|---|---|
| نزدیک ترین سیاره به خورشید | 0 | 58 میلیون کیلومتر | سنگی | عطارد |
| داغ ترین سیاره | 0 | 108 میلیون کیلومتر | سنگی | زهره |
| دارای آب مایع فراوان و حیات شناخته شده | 1 | 150 میلیون کیلومتر | سنگی | زمین |
| سطح سرخ و شواهد وجود آب در گذشته | 2 | 228 میلیون کیلومتر | سنگی | مریخ |
| بزرگ ترین سیاره منظومه شمسی | 101 | 778 میلیون کیلومتر | غول گازی | مشتری |
| سامانه حلقه ای بسیار گسترده | 285 | 1.43 میلیارد کیلومتر | غول گازی | زحل |
| چرخش با محور بسیار مایل | 28 | 2.87 میلیارد کیلومتر | غول یخی | اورانوس |
| بادهای بسیار سریع | 16 | 4.5 میلیارد کیلومتر | غول یخی | نپتون |
سوالات متداول
جو بسیار ضخیم زهره سرشار از دی اکسید کربن است و گرما را به شدت در خود نگه می دارد. این موضوع موجب شده زهره به گرم ترین سیاره منظومه شمسی تبدیل شود.
خیر. پلوتو در دسته هشت سیاره اصلی منظومه شمسی قرار ندارد و از سال 2006 تا کنون به عنوان یک سیاره کوتوله نام گذاری شده، زیرا نتوانست ناحیه اطراف خود را از اجرام مشابه پاک سازی کند.
خیر. حلقههای زحل به تدریج تغییر میکنند و بخشی از مواد آنها تحت تأثیر گرانش زحل به سمت سیاره سقوط می کند. بنابراین حلقه ها در مقیاسهای زمانی نجومی ممکن است بسیار متفاوت شوند یا بخش زیادی از آن ها از بین برود.